De vraag die je niet had voorbereid

Regelmatig interviewen we bijzondere sprekers. Mensen die iets weten én iets zien wat eerder voor anderen nog verborgen was. Deze maand gingen we in gesprek met systemisch coach Phuong, over een ogenschijnlijk simpele vraag:

Welke vijf vragen kun je vandaag stellen om voorbij standpunten en belangen te komen – en zo een ander gesprek te voeren met je team?

Eerlijk is eerlijk: dit leek zo’n lekker overzichtelijk onderwerp. Even vijf goede vragen verzamelen en klaar. Handig lijstje, kopje koffie erbij, toepassen maar. Echter, niets is minder waar. De werkelijkheid blijkt toch iets weerbarstiger en vragen laten zich niet vooraf vastleggen.

“De beste vragen ontstaan in het moment,” aldus Phuong. “Als je goed kijkt, als je goed luistert en als je openstaat voor wat iemand zegt en hoe iemand het zegt. Dit heet ook wel fenomenologisch kijken. Niet-weten is daarin essentieel,” voegt Phuong toe. “Als je denkt dat je het al weet, stel je immers geen goede vragen meer. En zonder goede vragen kom je niet tot iets nieuws.” Dus toch: vragen. Maar niet als trucje.

Gelaagde vragen

Hoewel Phuong benadrukt dat de beste vragen in het moment ontstaan, zijn er wel degelijk ingangen die helpen om het gesprek te verdiepen. Dit zijn vragen die niet blijven hangen op alleen standpunten, maar ook laten doorschemeren, of soms volledig openbreken, wat er speelt in de onderstroom.

In organisaties bewegen mensen zich namelijk zelden op één laag. Wat zichtbaar is (standpunten, besluiten, argumenten) is vaak slechts de bovenstroom. Daaronder spelen belangen, loyaliteiten en overtuigingen die minstens zo bepalend zijn, maar lang niet altijd uitgesproken worden.

“Medewerkers zien vaak onbewust vooral hun eigen belang,” vertelt Phuong. “Niet omdat ze dat willen, maar omdat hun plek, ervaring en informatie hun perspectief kleuren. Tegelijkertijd zijn ze zich daar lang niet altijd bewust van.” Goede vragen kunnen helpen om verschillende belangen boven water te krijgen.

En vooruit; bij deze dan toch een paar ingangen die daarbij kunnen helpen.

1. In wiens belang is dit eigenlijk? Gaat het om het belang van de klant, de organisatie op lange termijn, een afdeling, of misschien een individu? Door belangen naast elkaar zichtbaar te maken, ontstaan nieuwe inzichten. Soms ook ongemak, maar dat is wel waar het gesprek begint.
2. Wat dient deze keuze in het grotere geheel? Hier verschuift het perspectief naar het systeem als geheel. Niet alleen: wat willen wij nu, maar: waar staat de organisatie voor? Wat gaat voor? En waarom?
3. Waarom doen we dit? Een simpele vraag die verrast en tot denken aan zet. Deze vraag maakt zichtbaar of keuzes nog kloppen met de oorspronkelijke bedoeling.
4. Waar gaat dit voelbaar worden? Besluiten landen bijna nooit neutraal. Ze worden ergens gevoeld. In teams, in werkdruk, in motivatie. Door te vragen waar de impact zichtbaar en voelbaar wordt, verschuif je van abstracte discussie naar concrete ervaring.
5. Hoe veel vragen zijn er gesteld? En als je naar de vragen luistert, wat voor soort vragen zijn dit dan? In meetings hebben we vaak de neiging om vooral te zenden. Vanuit een systemisch perspectief is dat opvallend, omdat juist vragen inzicht geven in het samenspel binnen het systeem.

De kunst van het vragen stellen

Goede vragen stellen is lastiger dan het lijkt. Het vraagt dat je je eigen oordeel en standpunt – al is het maar tijdelijk – opschort. Phuong maakt daarbij een interessant onderscheid. Niet alleen tussen open en gesloten vragen, maar ook naar het niveau waarop een vraag werkt.

“Ronde vragen,” legt ze uit, “nodigen uit om op meerdere lagen te antwoorden. Ze verbinden de bovenstroom met de onderstroom. Ze maken het mogelijk om niet alleen te reageren op wat er gezegd wordt, maar ook op hoe en vanuit welke plek.” Een goede vraag kan een gesprek openen, verdiepen – of juist afsluiten. Het is geen neutraal instrument.

En dan toch: de belangrijkste les

Aan het einde van het gesprek keren we terug naar de oorspronkelijke vraag. Die vijf goede vragen. Phuong glimlacht. “De beste vragen zijn de vragen die je niet had voorbereid.” Dit zijn vragen die precies raken wat er speelt en die soms een beetje spannend zijn om te stellen

We nodigen je uit om op deze manier het gesprek in te gaan. Niet met het perfecte lijstje van vragen, maar door aanwezig te zijn, te luisteren en te kijken, totdat de juiste vraag zich aandient. En hem dan ook echt te stellen.

Nieuwsgierig geworden naar werken met de onderstroom?

In het werkboek voor systemische organisatietransitie delen we een unieke systemische leerreis bestaande uit een scala aan reflectievragen, werkvormen en theoretische inzichten.

Dit werkboek is standaard lesmateriaal in alle Ngenious opleidingen over de onderstroom.